آدمى نظام و آهنگدارى را پذيراتر است ، چون به آهنگ باشد در جان بيشتر تأثير مىكند ، و به‌همين جهت است كه به شعر به سبب نظامى كه دارد رو مىكند و چون با نغمه و لحن همراه باشد و نظم شعر با نظم آهنگ درهم آميخته شود ، بيشتر به آن گرايش پيدا مىكند ، رياضيدانان در اين‌باره به جستجو پرداختند و پايه‌هاى دانشى را كه به نام دانش موسيقى شناخته شده است ريختند . و نيز چون آدمى بنابر نهاد خود خواستار دانستن است ، و آزمند آن است كه از هرچه بر وى پوشيده است آگاه شود ، و مىخواهد از آنچه بر وى پيش خواهد آمد با خبر شود ، تا از اين راه بتواند به دورانديشى برسد و از پيشامدهايى كه دور كردن آنها شدنى است دورى جويد ، و از تأثيرات خورشيد در آب و هوا گونه‌گونگيهايى پديد مىآيد كه با فصلهاى سال گردش مىكند ، و از تأثير ماه در درياها و تريها گونه‌گونگيهايى در هر چار يك ماه و در هرشبانه‌روز پديد مىآيد ، آنچه را از ماه و خورشيد ديده و دانسته براى ديگر ستارگان نيز پذيرفته ، و از اين راه صناعت احكام نجوم بر روش خاصّ خود بىهيچ دشوارى و بستن چيزى به اين دانش كه از آن نيست پديد آمده است . و چون آدمى سخنگو است ، و با مخالفان خود در كارهاى دنيا و آخرت به مجادله و مشاجره برمىخيزد ، براى سخن گفتن به ترازويى نياز دارد . چه سخنى كه گفته مىشود مىتواند راست باشد يا دروغ ، و قياسى كه از اين سخن در جدل فراهم مىآيد ، هم مىتواند با مغالطه همراه باشد و گمراه كند و هم مىتواند درست باشد و حق را آشكار سازد ؛ و آن ترازو كه گفتم براى آن است كه افزار سنجش كلام باشد و هنگام اشتباه آن را درست كند . آدمى اين ترازو را يافته و همان است كه منطق نام دارد . از كسى درشگفتم كه از منطق بيزارى مىنمايد و چون از دريافت آن ناتوان است آن را به نامهاى عجيب مىنامد . و چون چنين كسى تنبلى را از خود دور كند و سستى را كنار گذارد و به خواندن نحو و عروض و منطق كه به سخن گفتن يارى مىدهند برخيزد ، درخواهد يافت كه سخن به گوهر خود به دو بخش نثر و نظم بخشيده مىشود كه نحو براى